فقها « 1 » عكس العمل شديدترى نسبت به زندقه و زنادقه نشان مىدادند . ابوحنيفه و اتباعش ايرانى و مقيم عراق بودند ، بر خلاف شافعى و اتباعش . فتواى شافعى از فتواى حنفيها دربارهء زنادقه ملايمتر است . مسأله‌اى است در فقه در باب قبول توبهء مرتد ؛ برخى از فقها فرقى ميان مرتد و زنديق نمىگذارند ، توبهء هر دو را مقبول مىدانند . شافعى از اين دسته است . اما برخى ديگر توبهء زنديق را نامقبول مىشمارند . ابوحنيفه در يكى از دو قولش اين رأى را انتخاب كرده است . مىگويند اتباع ابوحنيفه كه در عراق مىزيستند با جزم بيشترى از خود ابوحنيفه به عدم قبول توبهء زنادقه فتوا مىدادند و اين فتوا به عنوان عكس العمل شديد ايرانيان نسبت به زنادقه شناخته شده است . اما جريان دوم يعنى تبعيضات نژادى و تفاخرات قومى كه بر ضد اصل مسلّم مساوات اسلامى بود ، اين انحراف به وسيلهء اعراب به وجود آمد . سياست امويها بر اصل تفوق عرب بر غيرعرب پايه گذارى شد . معاويه به صورت بخشنامه به همهء عمّال خويش اطلاع داد كه براى عرب حق تقدم قائل شوند . اين عمل ضربهء مهلكى بر پيكر اسلام وارد كرد . منشأ اصلى تجزيه شدن حكومت اسلامى به صورت حكومتهاى كوچك ، همين كار بود . بديهى است كه هيچ ملتى حاضر نيست تفوق و قيمومت ملت ديگر را بپذيرد . ايرانيان اسلام را پذيرفته بودند نه عرب را . اسلام از آن جهت مقبول همهء ملتها بود كه علاوه بر ساير مزايايش رنگ قومى و نژادى نداشت ، جهانى و انسانى بود . ايرانيان و همچنين ساير مسلمانان غيرعرب به هيچ وجه حاضر نبودند سيادت عرب را بپذيرند . عكس العمل ابتدايى كه ايرانيان در مقابل اين تبعيضات نشان دادند بسيار منطقى و انسانى بود . آنها عرب را به كتاب خدا دعوت كردند . گفتهء رسول خدا راست آمد كه فرمود : « به خدا قسم آخر كار ، عجم شما را به دين اسلام و كتاب خدا دعوت خواهد

--> ( 1 ) . مقصود فقهاى اهل تسنن است . فقهاى شيعه نيز عكس العمل‌شان شديد بود . شيخ الطائفه شيخ ابوجعفر طوسى در جلد دوم كتاب الخلاف ، « كتاب المرتد » اين مسأله را عنوان مىكند و ميان زنديق و مرتد فرق مىگذارد . وجه فرق را اين جهت ذكر مىكند كه مرتد متظاهر به خلاف اسلام است و توبه مىتواند براى او رجوع به اسلام تلقى شود ، اما زنادقه با آنكه در باطن كافر و منكرند همواره متظاهر به اسلام‌اند ؛ اظهار توبهء آنها نمىتواند رجوع از اين دوچهرگى تلقى شود .